Sinds de invoering van het praktijkonderwijs in 1998 vormt het Individueel Ontwikkel Plan (IOP) de kern van dit type onderwijs. Aan de hand van drie kernvragen ‘wie ben ik, wat kan ik en wat wil ik?’ worden tijdens coachgesprekken persoonlijke leerdoelen in samenspraak mét de leerling opgesteld. In het IOP worden deze leerdoelen vertaald in een concreet plan van aanpak voor de komende leerperiode. 
De achterliggende gedachte is om de motivatie van de leerling voor het eigen leerproces te versterken en het eigenaarschap voor het leren te vergroten. Deze gedachte is gestoeld op de Zellfdeterminatietheorie van Deci en Ryan (2000). Relatie, competentie en autonomie zijn daarin de kernbegrippen. De laatste verwijst naar de mogelijkheid van de jongere om invloed te hebben op wat en hoe hij gaat leren. 
Het praktijkonderwijs was zijn tijd ver vooruit. Want nu, meer dan 20 jaar later, zien we deze gedachte nog altijd sterk in de belangstelling staan. Enerzijds omdat scholen zoeken naar een manier om het ‘papieren IOP’ te laten leven in de dagelijkse lesactiviteiten. Anderzijds omdat het IOP bijdraagt aan het ontwikkelen van de metacognitieve vaardigheden zelfsturing en zelfregie. Eén van de essentiële thema’s van het NPO programma.

De Brug, praktijkonderwijs Zaltbommel

De school zocht naar een manier om de leerlingen nog meer eigenaar te maken van de persoonlijke leerdoelen in het IOP. Om daarmee de intrinsieke motivatie van elke leerling te versterken. En zo de leerlingen nog beter voor te bereiden op zelfstandig werken, wonen, vrije tijd besteden en burgerschap. Een van de motto’s van de school is dan ook: ‘Ik wil meebeslissen over mijn eigen leren!’

De Brug haakt aan op wat er al jaren is: het individuele coachgesprek. Vanuit dit coachgesprek worden in samenspraak met de leerling één tot maximaal drie leerdoelen bepaald en vastgelegd in de zogenaamde ‘doelenkaart’. Deze fysieke kaart nemen de leerlingen mee naar elke les. Bij binnenkomst zet de leerling deze op een centrale plek in het lokaal. Effect: de leerling ‘staat aan’ en weet zo dat in die les gewerkt wordt aan het persoonlijke doel. Én de docent heeft direct in beeld welke leerlingen in de les werken aan persoonlijke leerdoelen.  Eigenaarschap en verantwoordelijkheid zijn de kernbegrippen. Deze zijn nu in de handen van de leerling zelf!

De Brug, praktijkonderwijs Zaltbommel

Het bestaande ‘papieren IOP’ is omgezet naar een ‘levend document’ van de leerling én actief gebruikt door de leerling. Daarmee is één van de uitgangspunten van de school concreet gemaakt: ‘Samen werken aan mijn eigen toekomst’.

Blijven leerlingen dit dan wel doen? En waarom zouden ze dat blijven doen? De Brug weet dat ze de leerlingen moeten blijven motiveren om te werken aan de eigen doelen. Daarvoor laat de school de leerling bewijzen verzamelen. De leerling gaat aan het einde van de betreffende les zelfstandig een ‘bewijs’ halen bij de docent hoe gewerkt is aan het doel. Deze directe feedback motiveert. Verzamelde bewijzen leiden na een bepaalde periode tot ‘bewijs’ van het beheersen van het doel. De verzamelde bewijzen, in handen van de leerling, versterkt de motivatie voor het behalen van de doelen per periode.

De Brug, praktijkonderwijs Zaltbommel

‘Ik weet wie ik ben, wat ik kan, wat ik wil en zal dat bewijzen ook!’ vertelt de school. De ambitie is dat elke leerling hun persoonlijke leerdoel kan vertellen, weet HOE er aan gewerkt wordt en zelf bewijzen verzamelt om te laten zien dat het de vaardigheid beheerst.

De Brug kiest weloverwogen voor een gefaseerde aanpak. Nu gaat het alleen over algemene (arbeids-)competenties. Met andere woorden: de doelen betreffen alleen vakoverstijgende vaardigheden. Deze doelen raken het onderwijsprogramma van de betreffende les niet. Als docent kun je nog steeds je ‘gewone les’ geven. 

Wanneer persoonlijke leerdoelen ook over vakspecifieke doelen gaan (bv. rekenen, metaal of ICT) dan heeft het impact op gepersonaliseerd leren en werken tijdens bepaalde vakken. Deze vorm van differentiatie is de meest complexe. Hoe bied je immers doelgericht onderwijs aan met een doelgerichte instructie, verwerking en doelgerichte lesevaluatie wanneer elke leerling een eigen doel heeft?

Zie ook onderzoek OQ Onderwijsadvies:

DOELGERICHT LESGEVEN IN HET PRAKTIJKONDERWIJS,  
In welke mate maakt het praktijkonderwijs werk van doelgericht onderwijs? Juni 2021 
https://oqadvies.nl/actuele-informatie/

De Brug focust in de eerste fase op het coachgesprek, doelenkaarten in de lespraktijk én het werken met verzamelde bewijzen. In de volgende fase wordt een verdiepingsslag gemaakt.

De Brug, praktijkonderwijs Zaltbommel

De school laat met trots zien dat het ‘Levend IOP’ in handen is van de leerling. Alle docenten werken nu gezamenlijk aan het coachen en begeleiden van de leerling op de persoonlijke leerdoelen. Immers: ‘Iedere leerling is uniek en dat vraagt om een eigen, unieke aanpak’ met behulp van de doelenkaart, zo stelt de school.

Een veel gehoorde uitspraak wanneer leerlingen eigenaar zijn van persoonlijke leerdoelen is: ‘dat ze het dan ook zelf moeten doen’.  De ervaring leert, dat een Levend IOP alleen werkt als het hele team achter een gezamenlijke werkwijze staat. Dat een ieder de leerling coacht en begeleidt op de persoonlijke leerdoelen in de eigen les. Het is een gezamenlijke verantwoordelijkheid van het team om eenduidig en consequent de gemaakte afspraken uit te voeren.  Een Levend IOP is een hulpmiddel voor de leerling om te leren verantwoordelijk te worden voor het eigen leerproces. 

De Brug, praktijkonderwijs Zaltbommel

De school wil een ‘Brug slaan naar de toekomst!’ zodat leerlingen naadloos doorstromen van onderwijs naar arbeid.  

Onze jongeren worden opgeleid voor zelfstandig werken, wonen, vrije tijd en burgerschap. Ze worden opgeleid voor de arbeidsmarkt; rechtstreeks of via vervolgonderwijs. Dan dienen zij de vaardigheid te beheersen om zelfstandig, bewust en autonoom richting te geven aan de dingen die zij doen. Dat gaat over zelf sturing geven aan leven en werken: het zelfstandig kunnen plannen, uitvoeren, evalueren en reflecteren op de dingen die je doet. Dan spreken we over metacognitieve vaardigheden als zelfsturing en ‘leren leren’. Het Levend IOP is van oudsher daarvoor hét middel.

De Brug, praktijkonderwijs Zaltbommel

‘Pro-actief zijn en leren door te doen! met behulp van ons Levend IOP’.

Mocht de inhoud van dit artikel vragen oproepen dan kunt u contact opnemen met de adviseurs van OQ Onderwijsadvies: Dennis Heijnens en/of Wout Schafrat.

Dennis Heijnens, dennis@oqadvies.nl, 0618909980
Wout Schafrat, wout@oqadvies.nl, 0615195971